Teratogeny — czym są i ich wpływ na rozwijający się płód. Jak unikać czynników teratogennych w ciąży?

Co to znaczy, że substancja jest teratogenna?

Teratogeny są to konkretne czynniki środowiskowe, które powodują wady płodu lub zwiększające ryzyko ich wystąpienia. Brzmi bardzo naukowo, ale innymi słowy, określenie „teratogenny” oznacza zdolności danego czynnika do zaburzenia rozwoju płodu. Teratogen może doprowadzić do powstania wady, ale nie musi. Takie działanie może skutkować wadami anatomicznymi, zaburzeniami neurologicznymi, opóźnieniem rozwoju czy problemami metabolicznymi. W literaturze naukowej podkreśla się, że finalne konsekwencje oddziaływania teratogenów zależą od ich dawki, czasu narażenia oraz indywidualnej podatności organizmu matki i dziecka.

Poruszając się po tej naukowej terminologii, warto znać różnicę pomiędzy mutagenami a teratogenami. Mutageny powodują trwałe zmiany w materiale genetycznym (DNA), natomiast teratogeny wpływają na rozwój zarodka lub płodu, nie zawsze wywołując mutacje genetyczne. Niestety pewne substancje mogą wykazywać oba typy działania.

Rodzaje czynników teratogennych: fizyczne, biologiczne i chemiczne

Źródła naukowe wyróżniają różne rodzaje substancji teratogennych, które dzielimy na trzy główne grupy: czynniki fizyczne (np. promieniowanie jonizujące, zbyt wysoka temperatura podczas gorączki powyżej 40 st. C) biologiczne (infekcje z grupy TORCH, o których będzie niżej) i chemiczne. Szczególnie szeroko opisane są teratogeny chemiczne, do których należą m.in. alkohol, nikotyna, metale ciężkie, pestycydy czy wybrane leki, o których wiemy, że mają właśnie działanie teratogenne. Ich zastosowanie skutkuje zakłócaniem procesów podziału komórek, migracji komórkowej czy też tworzenia naczyń krwionośnych.

Substancje teratogenne mogą przenikać przez łożysko i bezpośrednio oddziaływać na rozwijające się tkanki wzrastającego dziecka. Substancje teratogenne to także niektóre leki, dlatego pamiętaj, że każda farmakoterapia stosowana w ciąży powinna być konsultowana z lekarzem.

Zespół TORCH — niebezpieczne infekcje w trakcie ciąży

W kontekście ciąży należy mieć na uwadze zespół TORCH. Pod tą nazwą kryje się akronim pochodzący od angielskich nazw czynników zakaźnych (kiły, różyczki, chlamydii, opryszczki i innych): 

• T – Toksoplazmoza (Toxoplasmosis)
• O – Inne (Others – np. kiła, parwowirus B19, HIV, listeria)
• R – Różyczka (Rubella)
• C – Cytomegalia (Cytomegalovirus)
• H – Opryszczka (Herpes simplex virus)

TORCH to charakterystyczny zestaw objawów wywoływanych przez wirusy, bakterie lub pierwotniaki, które infekują błony i wody płodowe. Na skutek infekcji z grupy TORCH w ciąży dochodzi do zakażeń wrodzonych, czyli wewnątrzmacicznych, czego konsekwencją jest rozwinięcie się wad wrodzonych, np. poważnych wad serca, układu nerwowego, narządu wzroku czy głuchoty. Te teratogenne infekcje niosą za sobą także zwiększone ryzyko rozwoju żółtaczek, zapalenia wątroby i płuc, ciężkiej małopłytkowości, anemii, a także zwiększone szanse na małogłowie lub wodogłowie u dziecka, a niekiedy infekcja drobnoustrojów z grupy TORCH może także niestety doprowadzić do poronienia albo obumarcia płodu.

Nie bez przyczyny lekarz w ciąży zleca badania poziomu przeciwciał przeciwko tym konkretnym drobnoustrojom. Po raz pierwszy oznacza ich poziom do 10. tygodnia ciąży, aby jak najszybciej wykryć ewentualne zakażenie i w razie potrzeby wdrożyć odpowiednie leczenie, o ile pozostaje ono dostępne.

Na 10. tygodniu ciąży profilaktyka TORCH się nie kończy. Lekarz zaleca ponowne sprawdzenie przeciwciał przeciwko toksoplazmozie w II trymestrze (między 21. a 26. tygodniem ciąży). U kobiet z grupy podwyższonego ryzyka lub w zależności od indywidualnej decyzji lekarza prowadzącego ciążę specjalista może również powtórzyć badanie w trzecim trymestrze.

Kiedy płód jest najbardziej narażony na działanie teratogenów?

Zwykle najbardziej wrażliwym na działanie teratogenów jest okres embrionalny. Wtedy też ekspozycja na teratogeny wiąże się z największym ryzykiem wystąpienia wad rozwojowych u płodu, ponieważ to właśnie wtedy zachodzi organogeneza (proces tworzenia narządów), która trwa pomiędzy 3. a 8. tygodniem ciąży (jest to tzw. szczyt wrażliwości na teratogeny). Będzie Ci łatwiej, jak spojrzysz do tabeli poniżej.

Tabela 1. Okresy rozwoju ciąży a wrażliwość na teratogeny i możliwe skutki ekspozycji. 

^{Opracowanie własne na podstawie: Bręborowicz, G. H. (red.). (2020). Położnictwo i ginekologia. Tom 1, Rozdział Płód i Popłód. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.}

Dla przykładu stosowanie leków o dobrze udokumentowanym, silnym działaniu teratogennym, takie jak:

• retinoidy (np. izotretynoina) i inne pochodne witaminy A (leki przeciwtrądzikowe),
• kwas walproinowy (lek przeciwpadaczkowy),
• warfaryna (lek przeciwkrzepliwy),
• tetracykliny (antybiotyk),
• inhibitory konwertazy angiotensyny (leki kardiologiczne),
• wysokie dawki metotreksatu (cytostatyk), 

w określonych „oknach” rozwojowych pierwszego trymestru ciąży, wiąże się z wysokim ryzykiem urodzenia dziecka z wadą wrodzoną. Ryzyko to jednak maleje w drugim i trzecim trymestrze ciąży. Wtedy też narażenie na teratogeny częściej prowadzi do zaburzeń wzrastania, dojrzewania i funkcjonowania narządów czy funkcji poznawczych dziecka, niż do klasycznych wad anatomicznych.

Dostępność leków w aptekach w Twojej okolicy możesz sprawdzić w serwisie KtoMaLek.pl.

Związek między rozwojem układu nerwowego i psychicznego a narażeniem na substancje o działaniu teratogennym analizuje także psychologia rozwojowa, która wskazuje na silną relację ekspozycji prenatalnej (np. na alkohol) z życiem już poza brzuchem mamy.  Narażenie na szkodliwe czynniki wpływa nie tylko na budowę ciała dziecka, ale też na jego późniejsze zachowanie, emocje czy zdolność uczenia się.

Czynniki teratogenne a środowisko, w jakim żyjemy

Teratogeny to nie tylko wybrane leki czy czynniki biologiczne, ale to także substancje obecne w środowisku, w jakim żyjemy. Ekspozycja na różnego rodzaju rozpuszczalniki organiczne, środki ochrony roślin czy metale ciężkie wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem nieprawidłowości rozwojowych u rozwijającego się płodu. Także promieniowanie jonizujące wykazuje działanie teratogenne, zwłaszcza w okresie wczesnej ciąży. To dlatego robiąc zdjęcie RTG, musisz oświadczyć, że nie jesteś w ciąży.

Pamiętaj, że do najczęstszych i jednocześnie możliwych do uniknięcia zagrożeń należy spożywanie alkoholu, który jest jedną z najlepiej udokumentowanych substancji o działaniu teratogennym. Jego spożywanie w ciąży może prowadzić do płodowego zespołu alkoholowego (FAS), obejmującego wady twarzoczaszki, zaburzenia neurologiczne czy opóźnienie w rozwoju intelektualnym. Nie istnieje bezpieczna dawka/porcja alkoholu, która nie zaszkodzi Twojemu dziecku.

Jak unikać teratogenów? Praktyczne wskazówki dla przyszłej mamy

Profilaktyka ekspozycji na teratogeny polega przede wszystkim na świadomym planowaniu ciąży i minimalizowaniu ryzyka narażenia na działanie teratogenów. Oto najważniejsze zasady, jakie możesz wdrożyć, by uniknąć niepotrzebnego narażenia na substancje teratogenne.

1. Będąc w ciąży, konsultuj ze swoim lekarzem przyjmowanie jakichkolwiek leków, nawet tych dostępnych bez recepty. W miarę możliwości wybieraj leki, a nie suplementy diety.
2. Zrezygnuj z alkoholu, papierosów, w także unikaj narażenia na palenie bierne i stosowania substancji psychoaktywnych.
3. Wykonaj zalecane szczepienia ochronne przed ciążą (np. HBV, różyczka, ospa) — jeśli masz wątpliwości, skonsultuj je ze swoim ginekologiem lub specjalistą chorób zakaźnych.
4. Pamiętaj o niejedzeniu surowego mięsa, myj dokładnie owoce i warzywa — takie postępowanie zmniejsza ryzyko zakażeniu toksoplazmozą.
5. Ogranicz kontakt z potencjalnie szkodliwymi chemikaliami, zarówno w miejscu pracy, jak i w domu.
6. Pamiętaj, by korzystać z wiarygodnych źródeł informacji, a wszelkie wątpliwości rozwieje rozmowa z ginekologiem położnikiem. 

Teratogeny — podsumowanie

Czynniki teratogenne stanowią istotne zagrożenie dla rozwijającego się dziecka, zwłaszcza w I trymestrze ciąży. Zrozumienie znaczenia pojęcia teratogenność pozwala na świadome ograniczenie ryzyka narażenia na związki o takiej właśnie aktywności. Farmakoterapia prowadzona pod kontrolą lekarza oraz ochrona przed infekcjami za pomocą szczepień to podstawowe elementy troski o zdrowie przyszłego dziecka.

Piśmiennictwo

1. Błaszyk, E., Kowalska, M. (2021). Teratogens. ResearchGate. Dostępne na: https://www.researchgate.net/publication/349928350_teratogens-170607085630 (Dostęp: 02.2026 r.)
2. Bręborowicz, G. H., Wielgoś, M., Czajkowski, K. (2020). Organizacja opieki medycznej nad kobietą w ciąży. W G. H. Bręborowicz (Red.), Położnictwo i ginekologia. Tom 1 (s. XXI–XXXI). Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
3. Columbia University. (2004). Teratogens. W: Human development textbook (Chapter 23). Dostępne na: https://www.columbia.edu/itc/hs/medical/humandev/2004/Chpt23-Teratogens.pdf (Dostęp: 02.2026 r.)
4. Jagiellońskie Centrum Innowacji. (2017). Wpływ czynników teratogennych na rozwój płodu ludzkiego. Uniwersytet Jagielloński – Repozytorium UJ. Dostępne na: https://ruj.uj.edu.pl/entities/publication/ffa180ca-7c91-41e7-b95a-9cc070bd76ff (Dostęp: 02.2026 r.)
5. Moore, K. L., Persaud, T. V. N. (2015). Teratogens. W: The developing human – Clinically oriented embryology (10th ed.). Thieme. Dostępne na: https://www.thieme-connect.de/products/ebooks/lookinside/10.1055/b-0034-71451 (Dostęp: 02.2026 r.)
6. Myllynen, P., Vähäkangas, K. (2016). Placental transfer and metabolism of xenobiotics. Reproductive Toxicology, 60, s. 152–164. Dostępne na: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4918715/ (Dostęp: 02.2026 r.)
7. Roztocka-Kuc, A. (2020). Płód i popłód. W G. H. Bręborowicz (Red.), Położnictwo i ginekologia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, t. 1, s. 6–19..
8. U.S. Food and Drug Administration. (2017). Communicating teratogen information effectively: The Teratogen Information Service (TIS) perspective. Dostępne na: https://www.fda.gov/files/advisory%20committees/published/Communicating-Teratogen-Information-Effectively--The-Teratogen-Information-Service-%28TIS%29-Perspective.pdf (Dostęp: 02.2026 r.)

Autor