Alergia na jad owadów — objawy, diagnostyka, leczenie i pierwsza pomoc

Alergia na jad owadów — objawy po ukąszeniu

Na rozpoznanie alergii na jad owadów (ang. hymenoptera venom allergy, HVA) pozwala wystąpienie co najmniej raz w życiu któregoś z wymienionych poniżej symptomów:

• skórnych, które charakteryzują się wystąpieniem obrzęku, świądu, pokrzywki, a także obrzęku naczynioruchowego;
• oddechowych, do których zaliczamy kaszel i duszność;
• pokarmowych, które będą się objawiać jako bóle brzucha czy biegunka;
• sercowo-naczyniowych— w postaci obniżonego ciśnienia tętniczego krwi (hipotonii), a także przyspieszonej akcji serca (tachykardii) i związanymi z nimi zawrotami głowy.

Jak widać, reakcja alergiczna występująca na skutek użądlenia owada może być zróżnicowana. Odczyn alergiczny po ukąszeniu osy czy pszczoły najczęściej występuje w ciągu pierwszych 30 minut po użądleniu.

W najcięższych przypadkach użądleń może wystąpić reakcja anafilaktyczna, nazywana także anafilaksją. Jest to gwałtowna i zagrażająca życiu reakcja alergiczna po ukąszeniu, która wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Ryzyko silnej reakcji alergicznej wzrasta u osób z wcześniejszymi reakcjami ogólnoustrojowymi i u osób wielokrotnie użądlonych w przeszłości, bądź przy użądleniu przez wiele owadów równocześnie, co określa się jako użądlenie gromadne.

Alergia na jad owadów — diagnostyka

Rozpoznanie alergii na jad owadów opiera się na dokładnym wywiadzie lekarskim oraz badaniach diagnostycznych. Najczęściej stosowanymi metodami są: 

1. testy skórne punktowe (SPT), które wykonuje się w warunkach ambulatoryjnych z użyciem oczyszczonych alergenów jadu osy lub pszczoły;
2. oznaczenie swoistych IgE (sIgE) we krwi, co pozwala na wykrycie uczulenia na konkretne białka zawarte w jadzie owadów;
3. testy śródskórne, które przeprowadza się w wyspecjalizowanych ośrodkach, w szczególności, gdy testy punktowe są ujemne przy wyraźnym podejrzeniu klinicznym.

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 ukąszenie przez owada może być oznaczone jako T63.4, co oznacza toksyczne działanie jadu owadów błonkoskrzydłych. Natomiast w przypadku reakcji alergicznej stosuje się też kody z grupy T78 (np. T78.2, co oznacza wstrząs anafilaktyczny, niesklasyfikowany gdzie indziej).

Alergia na jad owadów — leczenie objawowe oraz immunoterapia alergenowa

W przypadku silnej alergii na jad owadów podstawą leczenia jest immunoterapia alergenowa (tzw. odczulanie). Terapia ta w Polsce prowadzona jest w dwóch etapach: wstępnym i podtrzymującym. W dużym skórce odczulanie polega na stopniowym podawaniu coraz większych dawek oczyszczonego jadu owada w celu wywołania tolerancji immunologicznej u osoby poddanej odczulaniu. Immunoterapia może być podjęta tylko przez doświadczonego alergologa i trwa zwykle 3–5 lat. Skuteczność odczulania na jad owadów sięga 95% dla jadu osy i 80–85% dla jadu pszczoły.

Poza odczulaniem stosuje się również leczenie objawowe. Obejmuje ono podawanie, w przypadku występowania objawów, substancji leczniczych zaliczanych do leków przeciwhistaminowych, glikokortykosteroidów czy adrenaliny. Tą ostatnią stosuje się domięśniowo w przypadku wstrząsu anafilaktycznego lub u osób z historią anafilaksji.

Dostępność leków w aptekach w Twojej okolicy możesz sprawdzić w serwisie KtoMaLek.pl.

Alergia na jad owadów — pierwsza pomoc po użądleniu

W przypadku użądlenia kluczowa jest szybka i odpowiednia reakcja ze strony otoczenia osoby użądlonej. Jeśli żądło owada pozostało w skórze, należy je usunąć poprzez podważenie. Wskazane jest także przyłożenie zimnego okładu w miejsce użądlenia, które zmniejszy obrzęk i zaczerwienienie, a także łagodzi ból. Jeśli miejsce ukąszenia znajduje się na ręce lub nodze, warto wtedy unieść kończynę. W przypadku reakcji alergicznej występującej miejscowo należy podać lek przeciwhistaminowy. 

Osoby użądlonej nie należy pozostawiać samej. Warto ją obserwować pod kątem możliwości pojawienia się objawów uogólnionych, takich jak duszności, osłabienie, zawroty głowy czy spadek ciśnienia tętniczego krwi. W przypadku ich pojawienia należy pilnie wezwać pogotowie ratunkowe. Jeśli wiemy, że osoba użądlona jest uczulona na jad owadów czy też występują u niej objawy reakcji uogólnionej, a także posiada przy sobie ampułkostrzykawkę/wstrzykiwacz z adrenaliną, to w takim przypadku należy natychmiast zaaplikować jej posiadany preparat poprzez domięśniową iniekcję w udo.

Alergia na jad owadów – skład i znaczenie alergizujące

Za występujące po użądleniu objawy alergiczne odpowiadają w większości białkowe składniki jadu owadów. W większości są to białka enzymatyczne lub peptydy. Jad osy zawiera enzymy (m.in. fosfolipazę A1), peptydy (mastoparan), aminy biogenne (histamina) oraz inne składniki o działaniu toksycznym i alergizującym. Z kolei jad pszczoły zawiera m.in. melitynę, fosfolipazę A2 i hialuronidazę. Wszystkie wymienione składniki jadu mogą wywoływać reakcje immunologiczne, zwłaszcza u osób predysponowanych do wystąpienia alergii.

Alergia na jad owadów — jak zmniejszyć ryzyko wystąpienia?

Unikanie użądleń to najprostsza i najskuteczniejsza forma prewencji wystąpienia alergii na jad owadów. Dodatkowo zaleca się unikanie chodzenia boso po trawie, picia słodzonych napojów na świeżym powietrzu czy stosowania intensywnych perfum w okresie letnim. Dodatkowo warto nosić jasne ubrania, a także unikać i powstrzymać się od wykonywania gwałtownych ruchów, jeśli znajdziemy się w pobliżu owadów, których jad może wywołać u nas objawy alergii czy anafilaksji. Dobrze jest także zabezpieczyć okna przy pomocy siatek, tzw. moskiter, tak by owady nie dostawały się do środka.

Alergia na jad owadów — podsumowanie

Alergia na jad owadów jest poważnym, choć stosunkowo rzadkim schorzeniem, które w niektórych przypadkach może być przyczyną wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego. Zarówno uczulenie na jad osy, jak i uczulenie na jad pszczeli powinny być dokładnie diagnozowane, a osoby z grupy ryzyka powinny zostać objęte specjalistyczną opieką i immunoterapią. Wczesne rozpoznanie i odpowiednia pierwsza pomoc po ukąszeniu owada mogą uratować komuś życie.

Bibliografia

1. Golden, D.B.K. (2024). Insect Sting Allergy. StatPearls Publishing. Dostępne na: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK447119/. (Dostęp: 07.2025).
2. Lieberman, P. (2024). Anaphylaxis. StatPearls Publishing; 2024 Jan. Dostępne na:  https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK447108/. (Dostęp: 07.2025).
3. ALLERGY | Allergic Reactions. Insect Venom. Elsevier. Dostępne na: https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/insect-venom.
4. (Dostęp: 07.2025).
5. Ignatowski, M., Kruszewski, J., Grzelewska-Rzymowska, I. (2023). Immunotherapy with hymenoptera venom as the most effective method of treatment for insect venom allergy – a review of literature. Postepy Dermatol Alergol, 40(6), s. 935–41. 
6. Jutel, M., Cichocka-Jarosz, E. (2016). Alergia na jad owadów. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/59841,alergia-na-jad-owadow. (Dostęp: 07.2025).
7. Bożek, A. (2017). Alergia na jad owadów – zasady rozpoznawania i postępowania. Medycyna po Dyplomie. Dostępne na: https://podyplomie.pl/medycyna/27858,alergia-na-jad-owadow-zasady-rozpoznawania-i-postepowania. (Dostęp: 07.2025).
8. Fundacja Alergia. Świadomy pacjent – alergia na jad owadów. Warszawa: Fundacja Alergia. Dostępne na: https://www.fundacjaalergia.pl/swiadomy-pacjent. (Dostęp: 07.2025).

Autor