Żółta gorączka (żółta febra) — co to za choroba? Objawy, badania, szczepienia

Wirus żółtej febry atakuje głównie wątrobę i układ krążenia, prowadząc do wystąpienia objawów ogólnoustrojowych, a w cięższych przypadkach do żółtaczki, niewydolności narządowej i śmierci. Występowanie żółtej gorączki ma charakter sezonowy i związany jest  z migracjami ludzi, wylesianiem i zmianami klimatycznymi. Dlatego tak ważna jest wiedza na temat tego, co to jest żółta febra oraz jak można się przed nią skutecznie chronić, stosując odpowiednie środki ochrony w tym szczepienie. Więcej o objawach żółtej gorączki, niezbędnych badaniach oraz szczepieniach

Żółta gorączka — jak można się zarazić?

Zakażenie wirusem żółtej gorączki następuje wyłącznie przez ukąszenie zakażonego komara z rodzaju Aedes i Haemagogus, który stanowi główny wektor wirusa. Bezpośrednie przeniesienie wirusa z człowieka na człowieka nie jest możliwe, dlatego też żółtą gorączką nie da się zarazić od innego chorego. Do transmisji dochodzi najczęściej w rejonach tropikalnych, gdzie środowisko, wysoka temperatura i wilgotność powietrza, sprzyja rozmnażaniu komarów.

Największe ryzyko zachorowania na żółtą febrę dotyczy osób, które podróżują do krajów, gdzie żółta febra występuje endemicznie. Z tego względu zaleca się wcześniejsze szczepienie na żółtą febrę. Szczególnie narażeni są pracownicy terenowi, turyści odwiedzający parki narodowe i osoby przebywające na obszarach wiejskich lub leśnych.

Żółta gorączka — objawy

Okres inkubacji żółtej gorączki wynosi zwykle od 3 do 6 dni. Z początku objawy żółtej febry, w zależności od chorego, mogą należeć do łagodnych lub bardzo ciężkich. W pierwszej fazie choroba przypomina grypę — pojawia się gorączka, nudności i wymioty, dreszcze, bóle głowy, mięśni i pleców oraz uczucie nadmiernego zmęczenia. U części pacjentów dochodzi do poprawy stanu zdrowia już po kilku dniach. Jednak u około 15% zakażonych występuje druga, toksyczna faza o “piorunującym” przebiegu. W tym stadium choroba gwałtownie się nasila: pojawia się żółtaczka świadcząca o uszkodzeniu wątroby, ciemne wymioty z domieszką krwi, krwawienia z dziąseł, nosa, aż w końcu dochodzi do niewydolności wielonarządowej. Śmiertelność w ciężkiej postaci żółtej gorączki sięga nawet 50%, mimo intensywnego leczenia. Żółta febra przebiega najciężej u małych dzieci i osób starszych.

Żółta febra — jak się leczy?

Obecnie nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe przeciwko wirusowi wywołującemu żółtą febrę. Terapia ma charakter objawowy i wspomagający. Obejmuje nawadnianie, leki przeciwgorączkowe i monitorowanie funkcji życiowych. W ciężkich przypadkach chory wymaga hospitalizacji na oddziale intensywnej terapii, ponieważ leczenie niewydolności wątroby, nerek czy rozległego krwawienia jest kluczowe dla przeżycia chorego.

Na rokowanie żółtej febry wpływa szybkie rozpoznanie choroby, co wymaga wykonania odpowiednich badań laboratoryjnych, pozwalających na identyfikację czynnika wywołującego chorobę (np. PCR lub serologii). Dzięki odpowiednim badaniom możliwe jest różnicowanie żółtej febry z innymi gorączkowymi chorobami tropikalnymi, takimi jak malaria, denga czy leptospiroza. Pozwala to także na wdrożenie odpowiedniego leczenia.

Żółta febra — szczepienie

Najskuteczniejszą formą profilaktyki przeciwko żółtej febrze jest szczepienie. Szczepionka przeciwko żółtej febrze zawiera żywy, atenuowany wirus i zapewnia długotrwałą odporność – często dożywotnią. W większości przypadków wystarczy zastosowanie jednej dawki preparatu, a aż 99% osób zaszczepionych osób rozwija ochronne przeciwciała po 30 dniach od przyjęcia iniekcji. Szczepienie przeciwko żółtej febrze zaleca się co najmniej 10 dni przed planowaną podróżą do kraju objętego ryzykiem zachorowania. Potwierdzeniem szczepienia jest tzw. żółta książeczka (ang. International Certificate of Vaccination), która jest wymagana przy wjeździe do wielu państw leżących na terenach tropikalnych.

Szczepienie przeciwko żółtej febrze można wykonać wyłącznie w autoryzowanych punktach szczepień, zatwierdzonych przez WHO. W Polsce aktualna lista ośrodków jest dostępna na stronie Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH oraz Głównego Inspektoratu Sanitarnego. Cena jednej dawki szczepionki waha się pomiędzy 250 a 400 złotych, w zależności od placówki. Warto pamiętać, że jest to jednorazowy wydatek, a ochrona utrzymuje się przez wiele lat – od 2016 roku WHO uznaje ochronę za dożywotnią.

Dostępność leków w aptekach w Twojej okolicy możesz sprawdzić w serwisie KtoMaLek.pl.

Szczepienie przeciw żółtej gorączce — przeciwwskazania oraz potencjalne działania niepożądane

Do przeciwwskazań do szczepienia przeciw żółtej febrze należą: 

• wiek do 9. miesiąca życia;
• ciąża;
• poważne uczulenia na białko jaja kurzego;
• poważny niedobór układu odpornościowego. 

W przypadku szczepionki na żółtą febrę rzadko dochodzi do niepożądanych odczynów poszczepiennych. W 4 przypadkach na milion podanych dawek dochodzi do objawów zapalnych w obrębie wątroby, nerek lub ośrodkowego układu nerwowego. Ryzyko wystąpienia NOP jest większe u osób powyżej 60. r.ż. oraz osób z obniżoną odpornością.

Żółta febra — jaką dodatkową ochronę zastosować?

Najlepszym sposobem zapobiegania żółtej febrze jest ochrona przed ukąszeniami komarów oraz zaszczepienie się przed podróżą. Do metod, które pozwolą zapobiec ukąszeniu przez komary, które przenoszą wirus wywołujący żółtą febrę, należą:

• stosowanie repelentów przeciw komarom;
• noszenie koszuli z długim rękawem i długich spodni;
• jeżeli to możliwe, impregnacja odzieży i ekwipunku permetryną o stężeniu 0,5%;
• nocowanie w klimatyzowanych pomieszczeniach lub zawierających siatki w oknach i drzwiach albo spanie pod moskitierą, jeśli nocleg ma odbywać się na świeżym powietrzu.

Żółta febra — podsumowanie

Żółta febra jest potencjalnie śmiertelną chorobą o etiologii wirusowej. Może prowadzić do poważnych powikłań, w tym żółtaczki, krwotoków do przewodu pokarmowego i niewydolności wielonarządowej. Występuje w rejonach tropikalnych, gdzie ryzyko zakażenia przez komary jest największe. Wczesne rozpoznanie i leczenie objawowe mają kluczowe znaczenie, ale najskuteczniejszą ochroną pozostaje szczepienie przeciwko żółtej gorączce. Zapewnia ono długotrwałą odporność i umożliwia bezpieczne podróżowanie w tereny endemiczne. Warto zadbać o zaszczepienie odpowiednio wcześniej – najlepiej co najmniej 10 dni przed wyjazdem.

Bibliografia

1. Szczeklik, A., red. (2016). Żółta gorączka. W: Zdrowie w podróży – problemy zdrowotne. Kraków: Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/zdrowiewpodrozy/problemy/165565,zolta-goraczka. (Dostęp: 06.2025).
2. Główny Inspektorat Sanitarny. Żółta gorączka – informacje dla podróżujących. Warszawa: GIS; [aktualizacja 2023]. Dostępne na: https://www.gov.pl/web/gis/zolta-goraczka. (Dostęp: 06.2025).
3. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. Żółta gorączka – szczepionki. Warszawa: NIZP PZH. Dodtępne na: https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/zolta-goraczka/. (Dostęp: 06.2025).
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Yellow Fever. [Atlanta: CDC; 2024] Dostępne na: https://www.cdc.gov/yellow-fever/index.html. (Dostęp: 06.2025).
5. Staples JE, Bocchini JA Jr, Rubin L, Fischer M. (2015). Yellow Fever Vaccine Booster Doses: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices. MMWR Morb Mortal Wkly Rep., 64(23), s. 647–650. 
6. Chen LH, Wilson ME. (2016). Yellow Fever Control: Current Epidemiology and Vaccination Strategies. Trop Dis Travel Med Vaccines, 2, 10. DOI:10.1186/s40794-016-0026-2.
7. Douam F, Ploss A. (2023). Yellow fever virus: Knowledge gaps impeding the fight against an old foe. Trends Microbiol., 31(4), s. 318–328. DOI:10.1016/j.tim.2022.10.008.
8. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2024). Yellow Fever: Prevention. Atlanta: CDC; 2024. Dostępne na: https://www.cdc.gov/yellow-fever/prevention/index.html. (Dostęp: 06.2025).

Autor