Akromegalia — czym jest, jak się objawia? Diagnostyka, leczenie, akromegalia a gigantyzm

Czym jest akromegalia?

Akromegalia to rzadka, przewlekła i wolno postępująca choroba spowodowana nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (somatotropiny, GH). W większości przypadków jej przyczyną jest łagodny guz przysadki mózgowej, czyli gruczolak przysadki. Choroba charakteryzuje się powiększeniem twarzoczaszki, dłoni i stóp oraz rozrostem tkanek miękkich, kości i narządów wewnętrznych. 

Jak działa hormon wzrostu w organizmie?

Nadmiar hormonu wzrostu stymuluje wątrobę oraz inne tkanki do produkcji insulinopodobnego czynnika wzrostu typu 1 (IGF-1). Przewlekłe działanie wysokich stężeń GH i IGF-1 prowadzi do stopniowych zmian w wyglądzie oraz rozwoju licznych powikłań narządowych.

Przyczyny akromegalii

W zdecydowanej większości przypadków przyczyną choroby jest gruczolak przysadki mózgowej. Rzadziej akromegalię mogą wywołać:

• nowotwory przysadki wydzielające GH;
• guzy produkujące hormon wzrostu w sposób ektopowy (np. guzy trzustki lub chłoniaki);
• guzy wydzielające somatoliberynę (GHRH).

W rzadkich przypadkach choroba ma podłoże genetyczne i występuje w przebiegu zespołu McCune’a-Albrighta, zespołu Carneya, zespołu mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN-1) lub jako idiopatyczna akromegalia rodzinna. 

Akromegalia a gigantyzm — czym się różnią?

Zarówno akromegalia, jak i gigantyzm są rzadkimi zaburzeniami spowodowanymi nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (GH). Główna różnica między nimi polega na wieku pacjenta w momencie wystąpienia choroby. Akromegalia występuje u osób dorosłych, u których proces wzrastania kości został już zakończony, a nasady kości długich są zrośnięte. Jeśli nadmiar hormonu wzrostu pojawi się przed zakończeniem wzrastania, rozwija się gigantyzm.

Akromegalia — objawy choroby

Objawy akromegalii rozwijają zwykle się bardzo powoli, co sprawia, że od pierwszych symptomów do postawienia diagnozy mija zazwyczaj od 4 do 12 lat. Najbardziej charakterystyczne zmiany dotyczą wyglądu zewnętrznego, ale choroba atakuje niemal wszystkie układy w organizmie.

Akromegalia — zmiany w wyglądzie 

Najbardziej charakterystyczne są zmiany w wyglądzie zewnętrznym, które obejmują powiększenie dłoni i stóp, pogrubienie rysów twarzy, a także powiększenie nosa, warg i języka. Dochodzi również do wysunięcia żuchwy, poszerzenia przestrzeni między zębami oraz uwydatnienia łuków brwiowych i kości twarzoczaszki.

Zmiany skórne i głos w akromegalii

W przebiegu akromegalii skóra staje się pogrubiała i bardziej przetłuszczona, często pojawiają się też liczne włókniaki skórne. Typowym objawem jest nadmierna potliwość, a głos ulega zmianie — staje się niski, chrapliwy i matowy.

Objawy neurologiczne 

Objawy neurologiczne w akromegalii są najczęściej skutkiem ucisku guza przysadki na okoliczne struktury mózgu, ma to miejsce zwłaszcza w przypadku makrogruczolaków. Mogą obejmować bóle głowy, zaburzenia widzenia (ubytki pola widzenia) oraz rzadziej niedowłady.

Akromegalia objawy narządowe — powikłania ogólnoustrojowe

W przebiegu akromegalii mogą rozwijać się liczne ogólnoustrojowe zaburzenia. Powikłania chorobowe związane z pracą konkretnych układów obejmują m.in.:

• układ krążenia — nadciśnienie tętnicze, kardiomiopatia, zaburzenia rytmu serca, niewydolność serca, zwiększone ryzyko zawału i udaru;
• układ oddechowy — zaburzenia oddychania podczas snu, obturacyjny bezdech senny, chrapanie;
• układ hormonalny — hipogonadyzm; mlekotok, choroby tarczycy;
• układ pokarmowy — przewlekłe zaparcia, zwiększenie i wydłużenie jelita grubego, polipy jelita, zwiększone ryzyko raka jelita grubego;
• układ nerwowy i kostno-stawowy — bóle głowy, zespół cieśni nadgarstka, parestezje, bóle i deformacje stawów, zmiany zwyrodnieniowe.

Choroba może również prowadzić do powikłań metabolicznych, w tym cukrzycy typu 2, insulinooporności, zaburzeń lipidowych.

Akromegalia — objawy psychiczne i powikłania nowotworowe

U osób z akromegalią często występuje przewlekłe zmęczenie oraz obniżenie nastroju, a choroba może negatywnie wpływać na samoocenę pacjentów, głównie ze względu na zmiany wyglądu. W efekcie dochodzi do pogorszenia jakości życia zarówno w sferze psychicznej, jak i społecznej. Dodatkowo u pacjentów z akromegalią obserwuje się zwiększone ryzyko rozwoju niektórych nowotworów, w tym raka jelita grubego, tarczycy, piersi oraz prostaty.

Jak wygląda diagnostyka akromegalii?

Jeśli zauważysz u siebie niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza rodzinnego. Pamiętaj, że akromegalia rozwija się powoli i daje niespecyficzne symptomy. W razie podejrzenia choroby zostaniesz skierowany do endokrynologa, który zleci badania hormonalne oraz obrazowe w celu potwierdzenia rozpoznania i ustalenia źródła nadmiaru hormonu wzrostu. Pamiętaj, wczesna diagnoza jest kluczowa, ponieważ pozwala na skuteczniejsze leczenie, ogranicza ryzyko powikłań i poprawia rokowania.

Badania laboratoryjne

Podstawowym badaniem w diagnostyce akromegalii jest oznaczenie IGF-1, którego podwyższone stężenie może sugerować chorobę. W razie wątpliwości wykonuje się doustny test obciążenia glukozą (OGTT) z oceną GH — w akromegalii nie dochodzi do zahamowania jego wydzielania.

Badania obrazowe i konsultacja okulistyczna

Po potwierdzeniu zaburzeń hormonalnych wykonuje się rezonans magnetyczny przysadki, który zwykle uwidacznia gruczolaka, najczęściej makrogruczolaka. Ważna jest też konsultacja okulistyczna z oceną pola widzenia, ponieważ guz może uciskać nerwy wzrokowe i powodować tzw. niedowidzenie połowicze dwuskroniowe, czyli ograniczenie pola widzenia od strony skroni.

Dlaczego wczesna diagnoza akromegalii jest tak ważna?

Wczesna diagnoza akromegalii jest kluczowa, ponieważ nieleczona choroba prowadzi do nieodwracalnych zmian w organizmie, skraca długość życia średnio o 10 lat i zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych, oddechowych oraz metabolicznych. 
Szybkie rozpoznanie poprawia skuteczność leczenia, zwłaszcza operacyjnego — w przypadku małych guzów przysadki szanse na całkowite wyleczenie są znacznie wyższe niż przy zaawansowanych zmianach. Wczesne wdrożenie leczenia zmniejsza także ryzyko trwałych zmian w wyglądzie i powikłań neurologicznych.

Leczenie akromegalii

Celem leczenia akromegalii jest normalizacja stężeń hormonu wzrostu (GH) i IGF-1 do wartości prawidłowych dla wieku i płci. Terapia ma również na celu zmniejszenie lub usunięcie guza przysadki, aby wyeliminować efekt ucisku, łagodzenie objawów choroby oraz kontrolę powikłań. Leczenie poprawia jakość życia pacjenta i zmniejsza ryzyko przedwczesnej śmierci.

Leczenie operacyjne

Podstawową metodą leczenia jest chirurgiczne usunięcie guza przysadki. Zabieg daje największą szansę na całkowite wyleczenie, nieraz przeprowadzany jest po wcześniejszym leczeniu farmakologicznym.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne stosuje się przed operacją, po zabiegu (w przypadku jego nieskuteczności) oraz u pacjentów niekwalifikujących się do leczenia chirurgicznego. Podstawą terapii są analogi somatostatyny (lanreotyd lub oktreotyd), które zmniejszają wydzielanie hormonu wzrostu i obniżają stężenie IGF-1.

W przypadku ich nieskuteczności stosuje się leki drugiego rzutu — analog somatostatyny II generacji o silniejszym działaniu, czyli pasyreotyd lub antagonistę receptora GH — pegwisomant, który skutecznie normalizuje stężenia IGF-1. 

Inną możliwością jest leczenie skojarzone: dołączenie do analogu somatostatyny I generacji pegwisomantu albo leku dopaminergicznego. Leczenie wymaga regularnej kontroli hormonalnej oraz monitorowania ewentualnych działań niepożądanych. 

Dostępność leków w aptekach w Twojej okolicy możesz sprawdzić w serwisie KtoMaLek.pl.

Radioterapia

Radioterapia jest leczeniem uzupełniającym, stosowanym w przypadku, gdy leczenie operacyjne lub farmakologicznie nie przyniosło wystarczającej korzyści. Jej działanie pojawia się stopniowo — normalizacja stężeń hormonów może trwać od kilku do nawet kilkunastu lat, dlatego w tym czasie konieczne jest kontynuowanie leczenia farmakologicznego oraz regularne kontrole hormonalne. Metoda ta pozwala zmniejszyć rozmiar guza i uzyskać prawidłowe stężenia hormonu wzrostu, jednak wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych, takich jak niedoczynność przysadki czy popromienne uszkodzenie nerwu wzrokowego i ślepota (zwykle jednego oka).

Bibliografia

1. Zgliczyński, W., Płaczkiewicz-Jankowska, E. (2025). Guz wydzielający hormon wzrostu (akromegalia). Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.8.4.2. (Dostęp: 05.2026)
2. Bednarczuk, T., Guranowska, A., Wiercińska, M. (2025). Akromegalia – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/77595,akromegalia-przyczyny-objawy-diagnostyka-i-leczenie (Dostęp: 05.2026)
3. Ruchała, M. (2015). Akromegalia: Choroba większa o kilka rozmiarów. Po Dyplomie. Dostępne na: https://podyplomie.pl/medical-tribune/17929,akromegalia-choroba-wieksza-o-kilka-rozmiarow?srsltid=AfmBOorVPEXmCkxnuLqTgKoRykAfXp0sabHubiYB1Cpam-i55QhOBRUe. (Dostęp: 05.2026)
4. Fleseriu, M., Langlois, F., Lim, DST., Varlamov, EV., Melmed, S.(2022). Acromegaly: pathogenesis, diagnosis, and management. Lancet Diabetes Endocrinol.; 10(11) s. 804-826. DOI: 10.1016/S2213-8587(22)00244-3.
5. Ershadinia, N., Tritos, NA.(2022). Diagnosis and Treatment of Acromegaly: An Update. Mayo Clin Proc.; 97(2) s. 333-346. DOI: 10.1016/j.mayocp.2021.11.007. 

Autor