Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK) — kryteria diagnostyczne, objawy (ból zapalny a mechaniczny), możliwości leczenia

Jakie mogą być przyczyny ZZSK?

Etiologia schorzenia ma charakter wieloczynnikowy. Główną rolę odgrywają skłonności genetyczne połączone z czynnikami środowiskowymi (np. zaburzeniami mikrobiomu jelitowego lub przebytymi infekcjami):

• antygen HLA-B27 — obecność tej cząsteczki (układu HLA klasy I) wykazuje silną korelację z występowaniem choroby. Choć aż 80–95% pacjentów z ZZSK posiada ten marker, sam w sobie nie przesądza on o zachorowaniu — występuje także u około 5–8% zdrowej populacji;
• ZZSK u młodych ludzi — pierwsze epizody objawiają się zazwyczaj między 15. a 30. rokiem życia;  
• płeć — płeć wpływa na obraz kliniczny choroby, choć inaczej niż dawniej sądzono. Kiedyś uważano, że ZZSK dotyczy głównie mężczyzn. Obecnie wiemy, że objawy ZZSK u kobiet bywają podstępne — przebiegają częściej z zajęciem stawów obwodowych, szyjnego odcinka kręgosłupa oraz dają mniej jednoznaczne zmiany w klasycznym badaniu RTG, co nierzadko opóźnia postawienie rozpoznania.

Klasyfikacja schorzenia

W oficjalnej klasyfikacji medycznej stosuje się Zmodyfikowane Kryteria Nowojorskie (dla zmian widocznych w RTG) oraz kryteria ASAS, które umożliwiają rozpoznanie choroby już we wczesnej fazie przedradiograficznej u osób z bólem trwającym ponad 3 miesiące. 

Diagnozę stawia się na podstawie obecności antygenu HLA-B27, aktywnych zmian zapalnych w rezonansie magnetycznym (MR) oraz charakterystycznych objawów klinicznych. Wczesne spełnienie tych kryteriów pozwala na natychmiastowe wdrożenie leczenia i ochronę kręgosłupa przed usztywnieniem.

Objawy ZZSK

Różnicowanie charakteru dolegliwości bólowych kręgosłupa stanowi fundament wczesnej diagnostyki reumatologicznej. Ból zapalny kręgosłupa rozwija się w sposób utajony i trwa powyżej 3 miesięcy. Poniżej możesz zapoznać się z głównymi różnicami w bólu spowodowanym ZZSK oraz urazem mechanicznym. 

Inne manifestacje kliniczne:

1. stawy krzyżowo-biodrowe w ZZSK: ból zlokalizowany w okolicy pośladków (często naprzemienny), będący wynikiem stanu zapalnego (łac. sacroiliitis);
2. zapalenie błony naczyniowej oka: najczęstszy objaw pozaszkieletowy. Manifestuje się nagłym bólem, zaczerwienieniem oka, światłowstrętem i zaburzeniami widzenia. Wymaga pilnej konsultacji z lekarzem okulistą!
3. zapalenie przyczepów ścięgnistych (łac. enthesitis): bolesność m.in. w okolicy pięt (przyczep ścięgna Achillesa lub rozcięgna podeszwowego).

Usztywniony kręgosłup w przebiegu zaawansowanego ZZSK jest bardziej podatny na złamania, nawet przy pozornie niewielkim urazie (np. upadku z niewielkiej wysokości). Jeśli po takim zdarzeniu odczuwasz nasilony ból pleców, drętwienie kończyn lub osłabienie siły mięśniowej, natychmiast zgłoś się na SOR — takie złamanie może być niestabilne i zagrażać uszkodzeniem rdzenia kręgowego.

Kryteria diagnostyczne i badania obrazowe

Postawienie diagnozy wymaga połączenia wywiadu klinicznego, badań laboratoryjnych oraz obrazowych. Choć nie jest łatwo rozpoznać początki ZZSK, wczesna faza przedradiograficzna (bez widocznych zmian w klasycznym RTG) wymaga wykonania obrazowania rezonansem magnetycznym.

Rezonans magnetyczny kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych wykrywa aktywne zmiany zapalne (obrzęk szpiku kostnego) na lata przed powstaniem trwałych uszkodzeń struktur kostnych. Wykonuje się też badanie RTG miednicy. Służy ono do oceny zaawansowanych zmian strukturalnych (nadżerki, stwardnienie podchrzęstne, zwężenie lub zrośnięcie się szpar stawowych).

W toku trwania ZZSK zapalenie więzadeł może prowadzić do powstawania mostków kostnych łączących sąsiednie kręgi, tzw. syndesmofitów. Konsekwencją ich zaawansowanego procesu tworzenia jest kręgosłup bambusowy, czyli obraz całkowicie usztywnionego kręgosłupa w badaniu rentgenowskim.

Wykonuje się także morfologię krwi oraz oznaczenie markerów stanu zapalnego (OB, CRP), a wcześniej wspomniane badanie antygenu HLA-B27 wykonuje się osobno, metodą serologiczną lub genetyczną.

Jak przebiega leczenie ZZSK?

Współczesna reumatologia dąży do osiągnięcia remisji lub niskiej aktywności choroby, co chroni pacjenta przed nieodwracalnym usztywnieniem stawów. Głównie w farmakoterapii wykorzystuje się następujące metody:

• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) — stanowią farmakologiczną terapię pierwszego rzutu. Stosowane w pełnych dawkach terapeutycznych łagodzą ból i sztywność oraz mogą spowalniać postęp zmian strukturalnych;
• leki biologiczne oraz inhibitory JAK — są włączane w przypadku braku skuteczności lub nietolerancji NLPZ. Wykorzystuje się inhibitory TNF-α (np. adalimumab, etanercept) oraz inhibitory IL-17 (np. sekukinumab), a także inhibitory kinaz janusowych (JAK) (upadacytynib, tofacytynib). Leki te skutecznie hamują kaskadę zapalną i poprawiają jakość życia.

Niektóre z leków biologicznych dostępne są w programach lekowych oferowanych przez NFZ. Dlatego, jeśli zmagasz się z chorobą, zapytaj lekarza POZ lub reumatologa, czy nie kwalifikujesz się do wypróbowania tej metody leczenia.

Przed rozpoczęciem leczenia biologicznego lekarz zleci badania w kierunku utajonej gruźlicy oraz wirusowego zapalenia wątroby (WZW), a także zaktualizuje szczepienia — leki te obniżają odporność, więc w trakcie terapii nie wolno przyjmować szczepionek zawierających żywe drobnoustroje. 

Kompleksowe podejście niefarmakologiczne:

• Ćwiczenia w chorobie ZZSK. Regularny, codzienny trening ruchowy jest równie istotny co przyjmowanie leków. Zaleca się ćwiczenia rozciągające, wzmacniające mięśnie grzbietu, oddechowe oraz aktywności w wodzie (pływanie, aqua aerobics).
• Dieta w chorobie ZZSK jest bardzo istotna. Wskazany jest model diety przeciwzapalnej (np. śródziemnomorskiej), bogatej w kwasy omega-3, antyoksydanty oraz odpowiednią podaż witaminy D i wapnia, co wspiera profilaktykę osteoporozy.
• Domowe sposoby, takie jak ciepłe kąpiele łagodzące sztywność poranną, utrzymywanie ergonomii stanowiska pracy oraz całkowita rezygnacja z palenia tytoniu (palenie przyspiesza postęp zmian w kręgosłupie) również pomagają w walce z chorobą.

Rokowania, ciąża i codzienne funkcjonowanie przy ZZSK

Musisz wiedzieć, że ZZSK jest chorobą przewlekłą — obecnie nie istnieje metoda pozwalająca na całkowite wyleczenie. Jednak dzięki wczesnemu rozpoznaniu i zastosowaniu nowoczesnych terapii biologicznych odpowiedź na pytanie, jak zatrzymać chorobę, staje się bardziej optymistyczna: możliwe jest zahamowanie procesu zapalnego i uniknięcie inwalidztwa. 

Jeśli zastanawiasz się, jak szybko postępuje ZZSK, musisz wiedzieć, że przebieg jest indywidualny — u części osób zmiany rozwijają się latami, u innych szybciej.

ZZSK a ciąża

ZZSK zazwyczaj nie wpływa negatywnie na płodność ani na ryzyko powikłań położniczych. Terapia musi być jednak modyfikowana we współpracy z reumatologiem — część leków (np. niektóre biologiczne) można bezpiecznie kontynuować, podczas gdy inne należy odstawić przed planowaną ciążą.

Jak żyć z chorobą?

Kluczem do zachowania sprawności jest systematyczność: regularne wizyty kontrolne u reumatologa, monitorowanie aktywności choroby (wskaźniki BASDAI / ASDAS — skale oceniające samopoczucie pacjenta), codzienna fizjoterapia i utrzymywanie aktywności zawodowej oraz społecznej.

Odczuwasz przewlekły ból pleców? Nie zwlekaj!

Wczesna diagnoza to klucz do zatrzymania postępu ZZSK i uniknięcia nieodwracalnych zmian w kręgosłupie. Jeśli zmagasz się z bólem kręgosłupa, który wybudza Cię w nocy lub z poranną sztywnością trwającą ponad pół godziny, skonsultuj się ze specjalistą i zadbaj o swoje zdrowie już dziś!

Bibliografia

1. Rudwaleit, M., van der Heijde, D., Landewé, R., Listing, J., Akkoc, N., Brandt, J., Braun, J., Chou, C. T., Collantes-Estevez, E., Dougados, M., Huang, F., Gu, J., Khan, M. A., Kirazli, Y., Maksymowych, W. P., Mielants, H., Sørensen, I. J., Ozgocmen, S., Roussou, E., Valle-Oñate, R., Sieper, J. (2009). The development of Assessment of SpondyloArthritis international Society classification criteria for axial spondyloarthritis (part II): validation and final selection. Annals of rheumatic diseases, 68(6), s. 777–783. DOI: 10.1136/ard.2009.108233 
2. Filippini, M., Fontana, G., Bizioli, P., Crisafulli, F., Orabona, R., Zatti, S., Franceschini, F., Tincani, A. (2024). Pregnancy in patients affected by axial-spondyloarthritis: a narrative review of disease activity and obstetric outcomes. Reumatismo, 76(3). DOI: 10.4081/reumatismo.2024.1697 
3. Zhao, S. S., Harrison, S. R., Thompson, B., Yates, M., Eddison, J., Chan, A., Clarke, N., Corp, N., Davis, C., Felix, L., Flora, K., Gregory, W. J., Jones, G. T., Lamb, C. A., Marzo-Ortega, H., Murphy, D. J., Petrushkin, H., Sandhu, V., Sengupta, R., Gaffney, K. (2025). The 2025 British Society for Rheumatology guideline for the treatment of axial spondyloarthritis with biologic and targeted synthetic DMARDs. Rheumatology, 64(6), s. 3242–3254. DOI: 10.1093/rheumatology/keaf089
4. Moćko, P., Kawalec, P., Antoniewicz, K., Pilc, A. (2016). Leki biologiczne w terapii zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa (ZZSK) – przegląd systematyczny. Medycyna Rodzinna, 19(2), s. 56-69. 

Autor