Rak trzustki — przyczyny, czynniki ryzyka, diagnostyka, objawy, leczenie, rokowania

Czym jest rak trzustki?

Rak trzustki to agresywny nowotwór, który rozwija się, gdy komórki w obrębie tego narządu rosną w sposób niekontrolowany, wymykając się mechanizmom regulującym podziały komórkowe. Lekarze diagnozują ten nowotwór najczęściej u osób między 60. a 80. rokiem życia. Pacjenci dowiadują się o chorobie średnio około 71. roku życia, natomiast rzadko zdarzają się przypadki u osób młodszych niż 50 lat. 

Guz szybko rośnie w miejscu powstania, a następnie daje przerzuty do węzłów chłonnych i nacieka wątrobę. Ponieważ nowotwór początkowo nie wywołuje niepokojących objawów, lekarze zazwyczaj rozpoznają go dopiero na zaawansowanym etapie. Choć choroba stanowi zaledwie 3% wszystkich nowotworów złośliwych u ludzi, to wyjątkowo często odbiera pacjentom życie.

Jakie są przyczyny raka trzustki?

Lekarze bez przerwy badają mechanizmy stojące za rozwojem raka trzustki, a rosnąca skala zachorowań sprawia, że lista potencjalnych zagrożeń szybko się zmienia. Oto kluczowe powody i nawyki, które najmocniej sprzyjają chorobie:

• palenie tytoniu: jeśli palisz, dym tytoniowy drastycznie podnosi Twoje ryzyko zachorowania — im więcej papierosów wypalasz, tym wyższe jest to ryzyko. Twój organizm potrzebuje 10-20 lat od momentu rzucenia nałogu, aby obniżyć to zagrożenie;
• otyłość oraz błędy żywieniowe: nadmiar kilogramów bezpośrednio zwiększa Twoją podatność na chorobę — każdy wzrost wskaźnika BMI o 5 kg/m² zwiększa ryzyko zachorowania. Szkodzisz sobie także, gdy wprowadzasz do menu duże ilości tłuszczów nasyconych, czerwonego mięsa i wysoko przetworzonej żywności. Z kolei duże porcje warzyw i owoców skutecznie chronią Twój organizm;
• inne dolegliwości: cukrzyca oraz przewlekłe zapalenie trzustki mocno sprzyjają rozwojowi nowotworu;
• narażenie zawodowe na substancje chemiczne: jeśli w pracy stykasz się z pestycydami, pyłem krzemowym, niklem, chromem (lub ich związkami) czy rozpuszczalnikami organicznymi (np. trichloroetylen), substancje te niszczą Twój narząd i zwiększają ryzyko zachorowania;
• wadliwe geny i historia rodzinna: choć wadliwe geny wywołują mniej niż 10% przypadków, to niektóre wrodzone zespoły (np. zespół Lyncha, Peutza i Jeghersa, FAMMM, FAP, Li-Fraumeniego, ataksja-teleangiektazja czy dziedziczny rak piersi bądź jajnika) wyraźnie podnoszą Twoje zagrożenie. Dziedziczne zapalenie trzustki zwiększa je nawet wielokrotnie. Ryzyko potęguje też obecność choroby u Twoich krewnych — jeśli chorują minimum dwie osoby w pierwszej linii pokrewieństwa, niebezpieczeństwo rośnie wraz z każdym kolejnym chorym członkiem rodziny. Nawet pojedyncze przypadki raka trzustki u bliskich podnoszą Twoje osobiste ryzyko mniej więcej dwukrotnie;
• mikroorganizmy i wirusy: infekcje bakteryjne (bakteria Helicobacter pylori) oraz wirusowe zapalenia wątroby typu B i C (wirusy HBV i HCV). Badania sugerują możliwy związek tego nowotworu.

Pierwsze i wczesne objawy raka trzustki

W początkowej fazie możesz przez bardzo długi czas nie odczuwać żadnych dolegliwości. Pierwsze symptomy zauważają tylko niektórzy pacjenci, co skutecznie utrudnia i opóźnia postawienie właściwej diagnozy. Do pierwszych objawów raka trzustki zaliczamy:

• ogólne osłabienie organizmu oraz wyraźny brak apetytu;
• dyskomfort w górnej części brzucha oraz uciążliwe wzdęcia;
• wczesne uczucie sytości (early satiety), które pojawia się, zanim w ogóle zjesz posiłek.

Ponadto możesz zauważyć wyraźne zmiany w wyglądzie i zapachu stolca. Ze względu na swój tłuszczowy charakter zmienia on woń i sprawia duże trudności podczas spłukiwania wody w toalecie.

Jak objawia się rak trzustki w późniejszym stadium?

Jeśli choroba przejdzie w zaawansowane stadium, zaczniesz odczuwać jej główne objawy. Przez swoją agresywną naturę nowotwór szybko nacieka okoliczne tkanki i tworzy przerzuty w węzłach chłonnych oraz wątrobie. W efekcie lekarze diagnozują większość pacjentów w momencie, gdy choroba zdążyła się już mocno rozwinąć, przez co chirurdzy nie mogą całkowicie usunąć guza. W późnym, zaawansowanym stadium najczęściej zmagasz się z następującymi dolegliwościami: 

• silny ból brzucha i pleców: odczujesz ostry, narastający ból zlokalizowany w górnej części brzucha (nadbrzuszu), który ma charakterystyczny, opasujący przebieg — promieniuje bezpośrednio na wylot w stronę kręgosłupa, trafiając głównie w odcinek lędźwiowy. Ten typowy ból trzustkowy opiszesz jako głębokie, bardzo dokuczliwe uczucie ucisku lub gniecenia w pasie, które utrudnia Ci swobodne wyprostowanie się;
• błyskawiczne chudnięcie i wycieńczenie: nowotwór silnie wyniszcza Twój organizm, co wywołuje bardzo szybki spadek masy ciała oraz głębokie osłabienie;
• żółtaczka: guz blokuje prawidłowy odpływ żółci, przez co żółknie Twoja skóra i oczy, a Ty odczuwasz uporczywy świąd; 
• problemy z krążeniem i cukrzyca: rak wywołuje niebezpieczne powikłania zakrzepowo-zatorowe, w tym zakrzepicę żylną oraz wędrujące zakrzepowe zapalenie żył. Wywołuje również cukrzycę, która w Twoim przypadku działa dwukierunkowo — może być zarówno objawem rozwijającego się guza, jak i jego przyczyną;
• ostre zapalenie trzustki: rosnący guz niszczy strukturę narządu i wywołuje w nim nagły, ciężki stan zapalny.

W miarę postępu choroby rozwijający się nowotwór zamyka światło dwunastnicy i dróg żółciowych, a także doprowadza do wodobrzusza, czyli chorobliwego gromadzenia się płynu w jamie brzusznej.

Objawy rzadszych typów nowotworów

Gdy w Twoim organizmie rozwinie się rzadziej spotykany nowotwór części wewnątrzwydzielniczej trzustki (czyli guz neuroendokrynny trzustki (PNET/NET)), guz zaczyna nadmiernie wydzielać hormony. Oprócz wyżej wymienionych objawów wyróżniamy:

• zespół Zollingera-Ellisona (gastrinoma), czyli ciężką i oporną na leczenie chorobę wrzodową żołądka;
• gwałtowne i duże wahania poziomu glukozy we krwi;
• wyniszczającą, ciężką biegunkę.

Jak przebiega diagnostyka raka trzustki?

Podejrzenie raka trzustki wymaga natychmiastowego działania. Lekarze wykorzystują zestaw zaawansowanych badań, aby precyzyjnie ocenić Twój stan i zaplanować skuteczne leczenie. Do diagnozowania raka trzustki wykorzystuje się: 

• USG jamy brzusznej: lekarze zlecą Ci je w pierwszej kolejności, zaraz po wystąpieniu pierwszych objawów. Pamiętaj, że wynik zależy głównie od doświadczenia osoby wykonującej badanie;
• tomografia komputerowa (TK) z kontrastem: daje Ci znacznie dokładniejszy obraz niż USG. Pokazuje rozmiar, położenie i strukturę guza (litą lub torbielowatą) oraz wykrywa ewentualne przerzuty do wątroby i węzłów chłonnych;
• endosonografia (EUS): specjalista wprowadza miniaturową sondę USG przez endoskop (przez Twój przełyk i żołądek), dzięki czemu ogląda trzustkę z bliska i znacznie dokładniej niż przez skórę;
• ECPW (endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna): lekarz wprowadza endoskop do Twojej dwunastnicy, podaje kontrast do przewodów i wykonuje zdjęcia RTG, co pozwala precyzyjnie zlokalizować miejsce blokady;
• rezonans magnetyczny (MRI) i MRCP: klasyczne badanie MRI bardzo dokładnie obrazuje samą trzustkę. Z kolei technika MRCP bezinwazyjnie (bez wprowadzania endoskopu) ocenia drożność Twoich przewodów żółciowych i trzustkowych;
• PET-TK (pozytonowa emisyjna tomografia komputerowa): onkolodzy stosują to badanie, aby wykryć odległe przerzuty przed podjęciem decyzji o operacji, a później używają go do kontrolowania choroby.

Czy raka trzustki można wyleczyć?

Rak trzustki wyjątkowo słabo reaguje na dostępne terapie. Jedyną szansą na całkowite wyleczenie daje Ci operacja, jednak lekarze rzadko wykrywają ten nowotwór na wystarczająco wczesnym etapie. Medycyna opiera się obecnie na trzech głównych filarach:

• chirurgia: chirurdzy mogą wyciąć guza u zaledwie 15–20% chorych. Przejdziesz wówczas jedną z najtrudniejszych operacji na świecie, przeprowadzaną zgodnie z procedurą Whipple’a. Trzustka sąsiaduje z wątrobą, dwunastnicą oraz głównymi naczyniami krwionośnymi (w tym z aortą), których uszkodzenie bezpośrednio zagraża Twojemu życiu;
• chemioterapia, radioterapia i nowoczesne terapie: lekarze stosują te metody przed operacją lub po niej, aby zniszczyć komórki nowotworowe. W tym celu onkolodzy zlecą Ci naświetlania (radioterapię) oraz podadzą różne leki w ramach chemioterapii. U nielicznych chorych lekarze mogą zastosować też nowe leki, takie jak immunoterapia lub terapie ukierunkowane molekularnie, choć globalnie nie przyniosły one dotąd zadowalających efektów;
• leczenie paliatywne i zwalczanie bólu: gdy usunięcie nowotworu jest niemożliwe, lekarze natychmiast skupiają się na poprawie jakości Twojego życia. W takich sytuacjach lekarze wykonują u Ciebie operacje omijające lub zakładają stenty endoskopowe. Zabiegi te skutecznie likwidują żółtaczkę (dzięki stentowaniu dróg żółciowych) lub przywracają drożność przewodu pokarmowego i dwunastnicy (poprzez stenty dwunastnicze), co uwalnia Cię od uciążliwych nudności oraz pozwala Ci znowu normalnie przyjmować posiłki. Aby skutecznie wyeliminować Twoje cierpienie, lekarze podadzą Ci różnego rodzaju leki przeciwbólowe oraz zablokują sploty nerwowe odpowiedzialne za ból.

Dostępność poszukiwanych preparatów w aptekach w Twojej okolicy możesz sprawdzić w serwisie KtoMaLek.pl.

Od czego zależą Twoje rokowania?

Lekarze oceniają Twoje szanse na wyzdrowienie przede wszystkim na podstawie tego, jak wcześnie wykryją zmianę oraz jaki stopień zróżnicowania wykazują komórki nowotworowe. Ponieważ choroba rozwija się skrycie i przez długi czas nie wysyła żadnych sygnałów ostrzegawczych, jej leczenie bywa skomplikowane i rzadko przynosi natychmiastowy, pełny sukces. Kluczowe znaczenie dla przebiegu Twojej terapii mają następujące czynniki:

• leczenie w wyspecjalizowanym ośrodku: wybór odpowiedniego szpitala z doświadczonym zespołem chirurgów realnie poprawia efekty leczenia i wydłuża Twoje życie po operacji. Choć lekarze mogą całkowicie usunąć guza tylko u części pacjentów, opieka specjalistów w znaczący sposób wspiera Twój organizm w walce z chorobą;
• typ nowotworu: przebieg Twojego leczenia zależy w dużej mierze od charakteru zmian. Rokowania są znacznie lepsze, jeśli zdiagnozowano u Ciebie nowotwór części wewnątrzwydzielniczej trzustki, ponieważ ten rodzaj choroby znacznie łagodniej wpływa na dalsze rokowania.

Jak zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka trzustki?

Możesz zmniejszyć swoje ryzyko zachorowania na raka trzustki poprzez eliminację modyfikowalnych czynników ryzyka. Przede wszystkim rzuć palenie tytoniu oraz utrzymaj prawidłową masę ciała. Rezygnacja z palenia papierosów istotnie obniża ryzyko rozwoju nowotworu, natomiast redukcja nadmiernej masy ciała i wprowadzenie zdrowych nawyków żywieniowych pomogą Ci ograniczyć ryzyko zachorowania.

Jeśli należysz do grupy wysokiego ryzyka, lekarze zalecą Ci regularne wykonywanie badań przesiewowych, takich jak endosonografia (EUS) lub rezonans magnetyczny (MRI), które umożliwiają wczesne wykrycie zmian nowotworowych. Taki regularny nadzór obejmuje przede wszystkim osoby z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku raka trzustki, nosicieli wybranych mutacji genetycznych oraz pacjentów z zespołami predysponującymi do rozwoju tego nowotworu.

Bibliografia

1. Luo, D., Li, Y., Yu, X., Ji, L., Gong, X. (2025). Early onset pancreatic cancer: A review. Translational oncology, 52, 102239. DOI:  https://doi.org/10.1016/j.tranon.2024.102239 
2. Wysocki, W., Wiercińska M. (2023). Rak trzustki - objawy nowotworów złośliwych trzustki - diagnoza i rokowania. Medycyna Praktyczna. Dostępne na: https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/88950,rak-trzustki-objawy-nowotwory-zlosliwe-trzustki-diagnoza-rokowania. (Dostęp 07.2026).

Autor