Zamiennik leku w aptece. Kiedy farmaceuta może go wydać i jak często Polacy korzystają z tej możliwości?

Czym właściwie jest zamiennik leku?

Zamiennik (lek odtwórczy lub odpowiednik) zawiera tę samą substancję czynną co lek przepisany przez lekarza. Aby można było dokonać typowej substytucji aptecznej, znaczenie mają również dawka, postać farmaceutyczna oraz wskazanie terapeutyczne. Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że farmaceuta ma obowiązek poinformować pacjenta o możliwości nabycia tańszego odpowiednika spełniającego te warunki. 

W praktyce oznacza to, że pacjent może przyjść do apteki z receptą na konkretny produkt, a farmaceuta zaproponuje lek innego producenta. Nie oznacza to zmiany terapii na inną substancję czynną. Jest to jednak zawsze produkt, który według określonych przez przepisy kryteriów może zastąpić lek przepisany na recepcie. 

W przypadku refundowanych leków farmaceuta może też poinformować o możliwości wydania tańszego odpowiednika, a na żądanie pacjenta – wydać taki lek. Lekarz może jednak zastrzec na recepcie brak możliwości zamiany, wpisując adnotację „NZ” („nie zamieniać”). 

Przepisy przewidują również możliwość wydania, na żądanie pacjenta, odpowiednika w cenie równej lub wyższej od produktu przepisanego na recepcie, o ile spełnia wymagane kryteria. W określonych sytuacjach możliwe jest także wydanie leku nierefundowanego za pełną odpłatnością. Ustawa dopuszcza ponadto opakowanie zawierające do 10 proc. inną liczbę dawek niż wskazana na recepcie.

Które leki są zamieniane najczęściej?

Według analizy PEX, substytucja apteczna od dłuższego czasu utrzymuje się na zbliżonym poziomie, choć w ostatnim okresie widoczny jest trend spadkowy. W pierwszej połowie 2026 r. zamieniono około 18 mln opakowań, czyli 4,4 proc. wszystkich wydanych opakowań leków.  

Nie wszystkie leki są jednak zamieniane równie często. W II kwartale 2026 r., wśród molekuł o sprzedaży przekraczającej 100 tys. opakowań, najwyższy poziom substytucji odnotowano dla przeciwpasożytniczego albendazolu (około 30 proc. opakowań). Wysoki był również w przypadku leków stosowanych w zaburzeniach erekcji: tadalafilu (ponad 24 proc.) oraz sildenafilu (23 proc.). Często zamieniany był również przeciwmigrenowy sumatryptan. 

Pod względem liczby samych zamian, na pierwszym miejscu znalazł się stosowany w leczeniu chorób kardiologicznych bisoprolol – przy poziomie substytucji 7,2 proc. odnotowano aż 443 tys. zamienionych opakowań. Ponad 200 tys. zamian dotyczyło także pregabaliny, hydroksyzyny, metoprololu i riwaroksabanu. 

PEX rozróżnia dwa mechanizmy zamiany. Substytucja bierna ma miejsce wtedy, gdy przepisanego leku nie ma w aptece i farmaceuta proponuje dostępny odpowiednik. Substytucja czynna oznacza sytuację, gdy przepisany lek jest na stanie, a zamianę proponuje farmaceuta albo chce jej sam pacjent.

Zamiennik to oszczędność, ale i ratunek w przypadku braku leków

Cena jest tylko jednym z powodów, dla których zamienniki mogą być atrakcyjne dla pacjentów. W przypadku leków bezpłatnych znaczenie ceny dla pacjenta jest jednak niewielkie, dlatego substytucja w tej grupie może być w większym stopniu związana z dostępnością produktu niż z jego ceną. W grupie pacjentów w wieku 18–64 lat większe znaczenie mogą mieć natomiast różnice w odpłatności. 

PEX zwraca uwagę, że silne regulacyjne zachęcanie do przechodzenia na tańsze produkty może zmieniać udziały rynkowe poszczególnych producentów. Przy dużych zmianach część firm może rozważać wycofanie z rynku produktów, których sprzedaż przestanie być rentowna. To z kolei może mieć konsekwencje dla dostępności leków. 

Nie oznacza to, że zwiększenie wykorzystania zamienników automatycznie prowadzi do niedoborów. Według analizy PEX, Polska ma stosunkowo zróżnicowaną strukturę rynku, a obecność wielu producentów może ograniczać skutki problemów z dostawami. Bezpieczeństwo lekowe zależy również od miejsca produkcji substancji czynnych i gotowych leków oraz od ryzyk logistycznych i geopolitycznych. 

Autor